Subscribe RSS
Szata rośœlinna paź 16

Występująca wszelkiego rodzaju roœlinnoœć nadmorskich wydm.

Tereny obszarów najbardziej zróżnicowanych przyrodniczo i krajobrazowo, leżące w obszarach Narodowego Parku Krajobrazowego w Gdańsku obejmują tereny między innymi /Redy, Dębki, Białogóra, Karwia, Karwińskie błota, Ostrowo, Jastrzębia Góra, Rozewie, Władysławowo, Zatoka Pucka, Półwysep Helski w tym Chałupy, KuŸnica, Jastarnia, Jurata i Hel i wiele innych miejscowoœci/.

Roœlinnoœć porastająca podłoże zbudowane z piasków morskich należy do najbar­dziej znamiennych składników szaty roœlinnej Parku. Na wydmowym brzegu od strony otwartego morza /od Władysławowa poprzez Chałupy, KuŸnicę, Jastarnię, Juratę i Hel /, tworzy ona rozbudowany i zróżnicowany układ strefowy, budowany przez dwa podstawowe typy zbiorowisk – psammofilne (piaskolubne) i borowe. Miejscami przeplatają się z nimi nieleœne i leœne fitocenozy wilgotnych zagłębień międzywydmowych. Układ ten jest znacznie uboższy i wyraŸnie od­mienny na brzegach Zatoki Puckiej /Swarzewo, Władysławowo,Chałupy, KuŸnica, Jastarnia/, których roœlinnoœć istotnie różni się od częœci lądu sąsiadującej z otwartym morzem; składają się na nią niskie murawki psam- mofilne (napiaskowe), wrzosowiska i zaroœla, natomiast brak jest wysokich wydm.

Warunki panujące na plaży, zwłaszcza od strony otwartego morza /Jastrzębia góra, Władysławowo/, są bardzo nie­korzystne dla roœlin. Ich rozwój jest ograniczany przede wszystkim przez nieustabilizowane i skrajnie ubogie podłoże oraz niszczącą działalnoœć wiatru i sztormów, na które latem nakłada się oddziaływanie plażowiczów.
Na granicy zasięgu fal zalewających plażę gromadzi się kidzina, czyli wyrzucone przez morze i rozkładające się różnorodne szczątki organiczne pochodzące z lądu i /, wody – patyki i obumarłe roœliny bentosowe (tj. zakorzenione na dnie), np. zo- slera morska, zamętnica, różne gatunki dużych glonów – taœmy, gałęzatki, widlika, rozróżka, kłoska i morszczynu. Na tym podłożu, bogatym z związki od­żywcze, wykształcają się specyficzne, wilgociolubne zbiorowiska, budowane I ii zez nitrofilne (azotolubne) roœliny znoszące niewielkie zasolenie. Przewodnimi gatunkami tych fitocenoz są rukwiel nadmorska Cakile maritima i solanka kol­czysta Salsola kali. Osiedlają się tu ponadto liczne, często przypadkowe roœliny, między innymi łąkowe, namuliskowe, a nawet ruderalne.

Szata roœlinna
Nowej rozwijają się wyłącznie na brzegach Zatoki Puckiej  i rozwija się gdyż  istnieją odpowiednie dla nich siedliska.
W wyższej częœci plaży, u podnóża wydmy przedniej, występują typowe nadmor­skie psammofity, jak honkenia piaskowa Honckenya peploides, piaskownica zwyczajna Ammophila arenaria i jej mieszaniec z trzcinnikiem piaskowym A. x baltica, wydmuchrzyca piaskowa Elymus europaeus i wspomniane wczeœniej rukwiel i solanka. Roœliny te zatrzymują piasek transportowany przez wiatr, pro­wadząc w ten sposób do powstania i rozwoju inicjalnych wydm – wydmy przedniej. Porastająca ją luŸna roœlinnoœć składa się z zaledwie kilku wymienio­nych wyżej gatunków. Zbiorowisko to jest okreœlane jako zespół piaskownicy i wydmuchrzycy w postaci z honkenią, czyli Elymo-Ammophiletum honckenyeto- sum.
Następną strefę tworzy wydma biała – mniej lub bardziej regularny wał wydmo­wy, zwykle o wysokoœci od kilku do kilkunastu metrów. Piasek jest tu nieustabilizowany, a nazwa tej formy pochodzi od białego koloru czystego, po­zbawionego próchnicy piasku, gdyż wszystkie szczątki obumarłych roœlin są z niego wywiewane; odczyn podłoża na wydmie białej jest obojętny. Zbiorowi­skiem roœlinnym białej wydmy jest typowo wykształcony zespół piaskownicy zwyczajnej i wydmuchrzycy piaskowej. Te okazale trawy wraz z kilkoma innymi, jak kostrzewą czerwoną Festuca rubra ssp. arenaria i piaskownicą “bałtycką” Ammophila x baltica, doskonale znoszą zasypywanie piaskiem, a niektóre wręcz go potrzebują. Zagęszczająca się w miarę rozwoju roœlin wysoka darń stabilizuje piasek i skutecznie umacnia wydmowe podłoże, przez co przygotowuje warunki dla powstania następnego zbiorowiska – zespołu kocanek i jasieńca piaskowego Helichryso-Jasionetum charakterystycznego dla kolejnej strefy – wydmy szarej. Występujący na niej względnie ustabilizowany piasek ma jasno szarą barwę po­chodzącą od tworzącego się zaczątkowego poziomu próchnicznego. Z tego materiału wykształca się też inicjalna gleba typu regosolu o lekko kwaœnym od­czynie. Cechy te powodują, że to stadium rozwoju wydm nazwano wydmą szarą. Typowym dla niej zbiorowiskiem jest psammofilna, niska murawa – Helichryso- Jasionetum, która florystycznie jest znacznie bogatsza od poprzednio opisanego zespołu piaskownicy i wydmuchrzycy. Buduje ją głównie gęstokępkowa trawa szczotlicha siwa Corynephorus canescens, szaro, filcowato owłosione kocanki piaskowe Helichrysum arenarium, jasieniec piaskowy Jasione montana var. lito- ralis, jastrzębiec baldaszkowy Hieracium umbellatum var. dunense et linariifolium, turzyca piaskowa Carex arenaria, bylica polna Artemisia campe- stris var. sericea oraz stale, choć nielicznie rosnące roœliny wydmy białej. Względnie częstym składnikiem jest symbol roœlinnoœci nadmorskiej – mikołajek nadmorski Eryngium maritimum, który tu znajduje optymalne dla siebie warunki rozwoju. Psammofilne murawki wydmy szarej, obok wyliczonych roœlin zielnych, charakteryzują się występowaniem tzw. warstwy przyziemnej, budowanej przez mchy i porosty, spoœród których licznie występują chrobotki osiągając też znacz­ne pokrywanie. Często pojawiają się też młode sosny – pionierzy boru nadmorskiego.
Nieco odmienne nadmorskie murawy psammofilne wykształcają się na wydmach otaczających Zatokę Pucką. Bezpoœrednio z wąskim pasem plaży, w dużej częœci pokrytej kidziną, graniczy niski i na ogół również wąski pas wydmowy. Występu­jące na nim murawy są florystycznie bogatsze od porastających wydmy od strony otwartego morza i nie wykazują tak wyraŸnego układu strefowego. Dominuje w nich turzyca piaskowa i wydmuchrzyca piaskowa, którym towarzyszy piaskow­nica zwyczajna i kilka innych nadmorskich psammofitów, w tym mikołajek nadmorski i groszek nadmorski Lathyrus maritimus, a także doœć spora liczba ro­œlin mniej typowych dla wydm nadmorskich.
W kompleksie zbiorowisk psammofilnych, zwłaszcza na wydmie szarej, a także na niewielkich polankach w borach sosnowych porastających wydmy nadmor­skie, występują różne zbiorowiska budowane głównie przez krzewinki, tj. niewysokie wieloletnie roœliny o zdrewniałych pędach. Do tej grapy fitocenoz na­leżą bardzo interesujące, typowo przymorskie wrzosowiska, nazywane bażyniskami Carici arenariae-Empetretum, które stosunkowo najczęœciej wystę­pują w okolicach Białogóry. Najczęœciej dominuje w nich bażyna czarna Empetrum nigrum i wrzos Calluna vulgaris. Stałymi, lecz iloœciowo mniej zna­czącymi składnikami są nadmorskie psammofity, a z roœlin zarodnikowych liczne porosty. To naturalne zbiorowisko jest obecnie zagrożone przez powszechne zale­sianie wydm nadmorskich sosną. Gdzieniegdzie na szarych wydmach spotyka się niewielkie, naturalne płaty niskich zaroœli wierzby piaskowej Salix arenaria. Na­tomiast występujące miejscami zaroœla róży pomarszczonej Rosa rugosa, o charakterystycznych dużych kwiatach i owocach, oraz wierzb, głównie waw- rzynkowej Salix daphnoides, są efektem sztucznych nasadzeń, prowadzonych w celu stabilizacji ruchomego podłoża.
Kolejnym po murawach i wrzosowiskach zbiorowiskiem w sukcesji roœlinnej na wydmach nadmorskich jest bażynowy bór nadmorski Empetro nigri-Pinetum. Występuje on wyłącznie na wybrzeżu wydmowym na Półwyspie Helskim i na za­chód od Jastrzębiej Góry. Jest to zbiorowisko o bardzo specyficznej fizjonomii. Z powodu ubóstwa gleb na wydmach sosny budujące drzewostan są niskie, z krzywymi pniami i silnie rozgałęzione. W miejscach najbardziej wystawionych na działanie silnych wiatrów od morza korony drzew są ponadto asymetryczne, silniej rozwinięte od strony zawietrznej i pochylone z wiatrem; taki pokrój drzew nazywamy sztandarowym.
Bór bażynowy, w odróżnieniu od œródlądowych borów sosnowych, odznacza się występowaniem kilku gatunków. Należy do nich między innymi wymieniana już krzewinka bażyna czarna, od której zespół bierze swą nazwę, storczyki tajęża jed­nostronna Goodyera repens i listera sercowata Listera cordata oraz gruszyczka jednokwiatowa Moneses uniflora.
W związku ze zróżnicowaniem warunków wodnych na wydmach, bór nadmorski występuje w kilku postaciach. Najsuchsza z nich zajmuje szczyty wydm i odzna­cza się obfitym występowaniem licznych gatunków porostów; jest to nadmorski bór chrobotkowy Empetro nigri-Pinetum cladonietosum. Nieco mniej suche sie­dliska zajmuje bór graszyczkowy Empetro nigri-Pinetum piroletosum, w którym stale i często doœć licznie występują różne gatunki gruszyczek i paprotka zwy­czajna Polypodium vulgare. Fitocenozy boru gruszyczkowego występują stosunkowo rzadko na terenie Parku, natomiast najszerzej rozprzestrzenioną w nim postacią boru jest podzespół typowy Empetro nigri-Pinetum typicum.

Najwilgotniejsze siedliska zajmowane przez bór nadmorski, położone w piaszczy­stych zagłębieniach międzywydmowych o lustrze wody gruntowej na głębokoœci 40-70 cm pod powierzchnią gruntu, zajmuje podzespół wilgotny boru Empetro nigri-Pinetum ericetosum. Charakteryzuje się on m.in. występowaniem wrzoœca bagiennego Erica tetralix i innych gatunków związanych z siedliskami wilgotny­mi i torfowymi, które swoje optimum znajdują jednak poza borem nadmorskim, jak np. woskownica europejska Myrica gale, turzyca bagienna Carex nigra, bo­rówka bagienna (łochynia) Vaccinium uliginosum i bagno zwyczajne Ledum palustre. Postać ta nie jest zbyt rozpowszechniona w Parku, a stosunkowo najczꭜciej występuje w okolicach Białogóry.
W częœci zagłębień międzywydmowych, w których odłożyła się cienka warstwa torfu, a poziom wody jest wyższy niż w borze bażynowym, rozwija się specyficz­na nadmorska postać boru bagiennego z wrzoœcem bagiennym – Vaccinio uliginosi-Pinetum ericetosum. Wyróżniają ją gatunki, które w najbardziej wilgot­nej postaci boru nadmorskiego występują pojedynczo, jak woskownica, bagno i trzęœlica modra Molinia caerulea; tu natomiast nierzadko rosną masowo. Towa­rzyszą im typowe dla borów bagiennych gatunki z ubogich w składniki odżywcze i kwaœnych torfowisk, jak żurawina zwyczajna Oxycoccus ąuadripetalus, weł- nianka wąskolistna Eriophorum angustifolium i różne gatunki mchów torfowców. Poza strefą pokrytych lasem wydm, fragmenty boru bagiennego wy­stępują jedynie miejscami w otulinie Parku – na Bielawskim Biocie /Karwia/.
Na wschód od Białogóry w kompleksie przestrzennym z bażynowym borem nad­morskim i nadmorskim borem bagiennym znajduje się unikatowy w skali całego polskiego wybrzeża zespół obniżeń międzywydmowych ze specyficznymi dla nich siedliskami i roœlinnoœcią. Głównym czynnikiem, który decyduje o ich od­rębnoœci jest zmienny, okresowo bardzo wysoki poziom wody gruntowej, która miejscami tworzy nawet trwałe zbiorniki. Warunki te uniemożliwiają egzystencję zbiorowiskom leœnym, natomiast w połączeniu z jałowoœcią wydmowego piasku inicjują procesy torfotwórcze i sprzyjają rozwojowi niezwykle rzadkich oligotro- ficznych (skąpożywnych) fitocenoz ziemnowodnych, torfowiskowych i zaroœlowych. Tworzą one wyraŸne strefy, œciœle zależne od poziomu i amplitudy wahań wody. W najtrwalej i najbardziej podtopionych obniżeniach występują dwa zbiorowiska ziemnowodne – situ bulwkowatego i jaskra płomiennika Ranun- culo-Juncetum bulbosi oraz ponikła wielolodygowego Eleocharitetum multicaulis. Nieco wyżej położone miejsca zajmują fitocenozy torfowiskowe bu­dowane głównie przez przygiełkę brunatną Rhynchospora fusca i nieliczne inne gatunki, na przykład rosiczkę poœrednią Drosera intermedia, trzęœlicę modrą, a także mchy torfowce.
Wszędzie tam, gdzie poziom wody jest stosunkowo mało zmienny i utrzymuje się w pobliżu powierzchni grantu, panuje zespół woskownicy europejskiej Myrice- tum gale. Są to niewysokie, gęste zaroœla, w których warstwę krzewów tworzy niemal wyłącznie woskownica.

W wielu miejscach, lecz na niewielkich powierzchniach w kompleksie wydm nadmorskich występują lasy z drzewostanami budowanymi głównie przez dąb szypułkowy Quercus robur, często ze znaczącą domieszką buka Fagus sy- Ivatica, brzozy brodawkowatej Betula pendula i omszonej B. pubescens oraz sadzonej sosny Pinus sylvestris-, czasem niektóre z wymienionych gatunków do­minują a dąb roœnie tylko w domieszce. Dąbrowy te występują na szczytach i zboczach pagórków wydmowych, na niskich, często rozwianych wydmach, a lo­kalnie nawet w wilgotnych zagłębieniach międzywydmowych. W zależnoœci od lokalnych warunków topograficznych, troficznych i wodnych dąbrowy występują w bardzo różnych postaciach. Na przykład na wydmach w okolicach Białogóry (rez. “Babnica”) są to m.in. lasy z dominacją buka w drzewostanie i borówki czer­nicy Vaccinium myrtillus w runie; zbiorowisko o takim składzie okreœla się jako acidofilny las bukowo-dębowy Fago-Quercetum. Znacznie większą rolę prze­strzenną w Parku odgrywa las brzozowo-dębowy Betulo-Quercetum, w którego runie głównym składnikiem może być trzęœlica modra (np. w rezerwacie “Pia- œnickie Łąki”) lub paproć orlica pospolita Pteridium aquilinum, osiągającą wysokoœć dwu metrów (w Torfowych Kłylach w Jastarni). W licznych innych płatach dąbrów wykształciła się bardzo bogata warstwa krzewów, budowana głównie przez leszczynę Corylus avellana (projektowany rezerwat “Widowo”). Największe wrażenie jednak wywołują płaty dąbrów, w których runie łanowo ro­œnie konwalia majowa Convallaria majalis i często towarzyszący jej storczyk podkolan biały Platanthera bifolia-, zwiedzając rezerwaty Piaœnickie Łąki i Wido­wo w okresie ich kwitnienia można przekonać się, jak piękne są ich kwiaty, a zapach wręcz niezrówany.
Wiele fragmentów lasów na wydmach ma skład florystyczny wszystkich warstw zaskakujący na tym typie siedlisk, bowiem rosną tu drzewa, krzewy i roœliny ziel­ne typowe dla żyznych i bardzo żyznych gleb. Na przykład w licznych miejscach na Półwyspie Helskim drzewostany buduje klon jawor Acer pseudoplatanus, klon zwyczajny Acer platanoides, lipa drobnolistna Tilia cordata i grab zwyczajny Carpinus betulus, a z kolei pod dębowym drzewostanem w Widowie koło Dębek roœnie kalina koralowa Viburnum opulus. W runie takich lasów można spotkać tak wymagające składniki jak czworolist pospolity Paris quadrifolia, piżmaczek wiosenny Adoxa moschatellina i bodziszek cuchnący Geranium robertianum. Tajemnicą tego zaskakującego zjawiska jest warstwa żyznego torfu, przysypane­go piaskiem nasuwających się wydm. Roœliny, a zwłaszcza drzewa, użyŸniają pierwotnie jałowy piasek morski.
W licznych miejscach na granicy wydm i zatorfionej Równiny Błot Przymorskich (często w bezpoœrednim sąsiedztwie opisanych wyżej lasów), rzadziej w zagłębie­niach międzywydmowych na Półwyspie Helskim na odcinku między Jastarnią a KuŸnicą, a lokalnie w kompleksie mokrych łąk i szuwarów w pobliżu brzegów Zatoki Puckiej, występują niewielkie laski z panującą w drzewostanie olchą czar­ną Alnus glutinosa. W ich ranie występują gatunki bagienne i szuwarowe, np. psianka słodkogórz Solanum dulcamara, karbieniec pospolity Lycopus europa- eus, tarczyca pospolita Scutellaria galericulata, trzcina Phragmites australis, kosaciec żółty Iris pseudoacorus. Miejsca występowania tych płatów wykazują objawy przesuszenia, z którym często wiąże się zmiana typu gospodarki wodnej z bagiennej na przemywno-podsiąkową. W wyniku tych zmian bagienne lasy ol- sowe (olesy, olsy), pierwotnie tam rosnące, są w różnym stopniu zniekształcone i wykazują cechy przejœciowe między lasami olsowymi a zabagnionymi lasami łęgowymi. Jedyne naturalne i niezaburzone fitocenozy olsowe utrzymują się w bezpoœrednim sąsiedztwie rzeki Piaœnicy.

Roœlinnoœć klifów
Klify stanowią odrębny, specyficzny typ wybrzeża, a występująca na nich roœlin­noœć jest całkowicie odmienna od roœlinnoœci porastającej wydmy i nisko położone, zalewane słoną wodą brzegi. Najwybitniejszym czynnikiem ekologicz­nym kształtującym pokrywę roœlinną klifów jest ich dynamika, następnie zróżnicowanie budowy geologicznej, a w dalszej kolejnoœci sąsiedztwo morza i wystawa, które w silnym stopniu wpływają na mikroklimat zboczy.
W granicach Parku występują zarówno klify żywe, tj. takie, na których wskutek podcinania przez fale zachodzą intensywne procesy zboczowe (np. obrywanie, osuwanie, osypywanie), jak i klify martwe nie podlegające abrazji o znacznie wolniejszych i mniej zróżnicowanych procesach stokowych, w związku z czym ich rzeŸba jest znacznie bardziej stabilna. Pierwsze z nich dominują od strony otwartego morza na odcinku między Jastrzębią Górą i Władysławowem, gdzie abrazja miejscami osiąga tempo do 1,5 m/rok. Z kolei nad Zatoką Pucką, w oko­licy Swarzewa oraz między Puckiem i Osłoninem, zdecydowanie przeważają klify martwe, a aktywne mają łącznie tylko około 1 km długoœci.
Budowa geologiczna klifów występujących w granicach Parku została omówiona wczeœniej. W tym miejscu należy natomiast podkreœlić, że w połączeniu z różno­rodnymi procesami stokowymi powoduje ona powstanie niezwykle bogatej i szybko zmieniającej się w czasie mozaiki siedlisk, a w konsekwencji i roœlinno­œci.
W ogólnym obrazie pokrywy roœlinnej klifów Parku dominują zbiorowiska zaro- œlowe, których głównymi składnikami są krzewy i niskie, młode okazy drzew. Drugi główny typ tworzą zbiorowiska roœlin zielnych, natomiast zupełnie wyjąt­kowo można spotkać w pełni rozwinięte zbiorowiska leœne. W miejscach, w których nachylenie zboczy przekracza 45°, brak jest w ogóle roœlinnoœci.
Tak zasadnicze zróżnicowanie pokrywy roœlinnej jest œciœle uzależnione od ak­tywnoœci klifu. Wszędzie tam, gdzie procesy zboczowe są intensywne i stosunkowo często dochodzi do odsłonięcia nagiego podłoża, tworzą się pionier­skie zbiorowiska budowane początkowo przez pojedyncze okazy i gatunki roœlin zielnych. Na podłoże gliniaste jako pierwsze wkraczają podbiał pospolity Tussila- go farfara i ostrożeń polny Cirsium arvense, które po względnym utrwaleniu podłoża umożliwiają rozwój innych gatunków, głównie łąkowych, jak np. kup­kówki pospolitej Dactylis glomerata i groszku żółtego Lathyrus pratensis. Stosunkowo szybko w takich miejscach pojawiają się również kiełkujące z nasion młode osobniki rokitnika Hippophaé rhamnoides. Z kolei na klifach piaszczy­stych, gdzie z różną intensywnoœcią następuje osypywanie się piasku, rozwijają się luŸne lub zwarte murawy. Są one budowane przez stosunkowo liczną grupę roœlin, które poza klifami pospolicie rosną na łąkach (np. krwawnik pospolity Achillea millefolium, kostrzewa czerwona Festuca rubra, rogownica zwyczajna Cerastium vulgatum, tomka wonna Anthoxanthum odoratum) lub na suchych, piaszczystych miejscach (np. szczaw polny Rumex acetosella, koniczyna różno- ogonkowa Trifolium campestre, macierzanka piaskowa Thymus serpyllum, rozchodnik ostry Sedum acre). Skład gatunkowy muraw w znacznym stopniu za­leży również od typu roœlinnoœci rosnącej wzdłuż górnej krawędzi klifu. Jej płaty w wyniku osuwania i obrywania się zbocza przedostają się na stoki klifu i tam po­nownie rozwijają, dzięki czemu na urwiskach można spotkać różne ekologiczne grupy gatunków, nawet chwasty polne.
Gatunkami charakterystycznymi dla piaszczystych muraw klifowych są m.in. ko­niczyna łąkowa Trifolium pratense ssp. maritima i przelot zwyczajny Anthyllis vulneraria ssp. maritima. Ten ostatni, gdy występuje licznie, nadaje klifom spe­cyficzny urok dzięki biało-żółtym, owłosionym i zebranym w główki kwiatom, podobnie jak u koniczyny. Zbiorowiska roœlin zielnych z reguły stanowią krótko­trwałe stadia rozwoju roœlinnoœci klifowej i tylko tam, gdzie podłoże nie zostanie ustabilizowane, mogą utrzymywać się przez dłuższy czas.

 

Wyk. mat. NPK. Pr. zb. A. Janty

You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.